استخدام، نوعى اجاره است كه مدير يا كارمند استخدام شده، در قبال اجرت و حقوقى كه دريافت مى‏كند، بايد مطابق تعهد و قرارداد با اداره يا مؤسسه متبوع خود يا به تعبير ديگر، مطابق قوانين و مقررات استخدامى كه آنها را پذيرفته، عمل كند و هيچ گونه تخلف از آن جايز نيست و اگر از ساعت مقرر كارى خود تخلف كند و ديرتر سركار حاضر شود يا زودتر برود و يا در بين وقت ادارى كه بايد به كار ادارى خود اشتغال داشته باشد، به كار غير موظف خود يا كار شخصى بپردازد و يا ايامى را غيبت كند و سركار خود حاضر نشود، اگر بدون عذر باشد، افزون بر آن كه عمل غيرمجازى را انجام داده، اگر در مقابل آن حقوق و اجرتى دريافت كند، ضامن است و بايد مسترد نمايد.
به حق بايد اعتراف كرد كه كم‏كارى، مشكلات بسيارى براى تشكيلات ادارى و مديريتى جامعه پيش مى‏آورد. از اين رو جهت اطلاع بيشتر مديران محترم كشور اسلامى و براى آگاهى دادن به همكاران خود، استفتائاتى را از بنيان گذار جمهورى اسلامى، حضرت امام خمينى (قدس سره) و رهبر معظم انقلاب اسلامى، حضرت آية اللَّه خامنه‏اى (دامة بركاته) يادآور مى‏شويم.

س: بعضى از كاركنان بنا به عللى در ماه، يك يا دو روز را به سر كار نمى‏آيند؛ آيا شرعاً مسئول كار، مى‏تواند مزد روزى را كه آن كارگر يا كارمند نيامده، بدهد؟
ج: تابع مقررات استخدامى است‏1.

س: آيا كاركنان مربوطه مى‏توانند به علت نبودن كار در سركار حاضر نشوند يا پس از يكى دو ساعت حضور به منزل برگردند و اصولاً آيا كسى قبل از تمام شدن كار، اجازه دارد به هر عنوان از محل كار، خارج شود يا خير؟
ج: حكم مسئله قبل را دارد2.

س: روزهايى كه انسان در مرخصى است، در ازاى همان روزها حقوق و فوق العاده گرفتن، چه حكمى دارد؟
ج: تابع قرارداد استخدام و مقررات دائره مربوطه است‏3.

س: به كاركنان ادارات دولتى نسبت به اضافه‏كارى در غير ساعات ادارى وجهى مى‏پردازند؛ اگر اضافه كارى در خلال ساعات ادارى انجام شود، آيا مى‏توان وجه را دريافت كرد؟
ج: تابع مقررات دولت اسلامى است و انجام كارهاى محوله در ساعات ادارى، حقوق جداگانه ندارد4.

س: اين جانب كارمند اداره ارشاد اسلامى هستم [و] اغلب اوقات (به علت امكان فعاليت و نبودن كار)، بيكار هستم؛ فقط بعضى از وقت‏ها در حدّ امكان اداره، فعاليت‏هاى تبليغى انجام مى‏دهم و از طرفى تنها ممرّ زندگى و امرار معاش خود و افراد تحت تكلّفم، حقوقى است كه از اداره دريافت مى‏كنم؛ خواهشمند است مرقوم فرماييد كه حقوق مزبور با توجه به موارد فوق، برايم حلال است يا خير؟
ج: اگر كارهاى پيشنهادى اداره را طبق مقررات انجام مى‏دهيد، حقوق دريافتى حلال است‏5.

س: اين جانب كارمند دامپزشكى هستم و گاهى به ما مأموريت داده مى‏شود كه جهت واكسيناسيون و معالجه دام‏ها به دهات و قصاب مراجعه كنيم و در ازاى هر روز مأموريت، صد تومان به ما مى‏دهند؛ با توجه به اين كه مسافت مطرح نيست و كيفيت و كميت هم مطرح نيست و استخدام كارمندان، فقط به خاطر معالجه و يا واكسيناسيون دام‏هاست و مدت ساعت كار، از ساعت 5/7 صبح تا دو بعدازظهر مى‏باشد، مستدعى است بيان فرماييد:
1. دريافت فوق العاده به طور مساوى، طبق توضيح بالا چگونه است؟
2. دريافت فوق العاده (علاوه بر حقوق و مزايا)، در فاصله ساعات كار - چه كم و چه زياد - چه صورت دارد؟
3. آيا كارمند مى‏تواند در ساعات خارج از كار ادارى، هم فوق العاده و هم مزد از كسى كه برايش كار مى‏كند، مطالبه نمايد؟ در صورتى كه فوق العاده نگيرد، چطور؟
4. بعضى از دامداران با رضايت خودشان به كارمند پول مى‏دهند كه اگر اين شغل را نمى‏داشت، دامدار چيزى به او نمى‏داد؛ آيا كارمند مى‏تواند بگيرد؟
5. يك نوع حكم مأموريت با توقف شبانه صادر مى‏شود و فوق العاده هم جهت توقف شبانه در روستا دو برابر حكم معمولى است؛ اگر كارمند به هر علتى نخواهد توقف نمايد، آيا مى‏تواند فوق العاده با توقف را دريافت دارد؟
6. ما احتمالاً و يا حتماً با كار كم و يا فاصله كم، فوق العاده‏هايى گرفته‏ايم؛ آيا اجازه تصرف مى‏دهيد يا به صندوق دولت عودت دهيم؟
ج: گرفتن هرگونه فوق العاده طبق مقررات دولت اسلام اشكال ندارد و اگر تخلف صورت گرفته، موجب ضمان است و بايد به محلش رد شود و چنانچه با رضايت پولى داده شود، اشكال ندارد6.

س: در شركت نفت و ساير ادارات، كارگران و كارمندانى هستند كه پس از تمام شدن كارشان (البته قبل از اين كه هشت ساعت وقت آنان تمام شود) تعطيل كرده، به منزل مى‏روند و مى‏گويند ما كارمان را زودتر تمام مى‏كنيم و زودتر مى‏رويم؛ اين زودتر رفتن، باعث عدم دقت در كارهاى محوله مى‏شود؛ آيا به نظر حضرت عالى، اشكالى در حقوق آنان پيدا نمى‏شود و ساعاتى را كه زودتر به منزل مى‏روند، حقوقشان حلال است يا خير؟
ج: اگر خلاف مقررات استخدامى عمل مى‏كنند، نسبت به مقدار تخلف، از حقوق حق ندارند7.

س: با توجه به اين كه ساعات رسمى كار ممكن است حتى تا ساعت 30/2 طول بكشد، خوردن يك وعده غذا در اثناى كار در اداره، چه حكمى دارد؟
ج: اگر وقت زيادى نگيرد و منجر به تعطيلى كار ادارى نشود، اشكال ندارد8.

س: اين جانب چندين سال است در اداره دولتى كار مى‏كنم؛ ولى از آن جايى كه گه‏گاه نتوانسته‏ام درست و صحيح دينم را ادا كنم و خودم را بدهكار مى‏دانم، آيا مى‏توانم براى اداى دينم در يكى از ارگان‏ها يا مساجد و يا درمانگاه‏هاى متعلق به مردم كار كنم يا اين كه حتماً بايد در همان سازمان كار كنم و يا اين كه آيا مى‏توانم پول كم كارى را حساب كنم و بپردازم يا نه؛ اگر مى‏شود به چه حساب و كجا بپردازم؟
ج: به همان سازمان كه مديون هستيد، بايد ادا نماييد9.

س: در رژيم قبل استخدام شدن در دو محل، خلاف قانون بوده است؛ حال اگر كسى در رژيم سابق در دو محل استخدام بوده و كار خود را در هر دو محل انجام داده باشد و بعد از پيروزى انقلاب اسلامى از يكى از آنها استعفا كرده باشد، آيا با فرض مذكور، لازم است حقوق يكى از آنها را به دولت اسلام برگرداند يا لازم نيست؟
ج: در فرض مرقوم، زائد بر اجرة المثل كار انجام شده در محل دوم را ضامن است و بايد برگرداند10.

س: اگر كارمندى هر ماه در حدود سى يا چهل ساعت در اداره اضافه‏كارى نمايد، آيا جايز است مسئول اداره براى تشويق كارمندان، ساعات اضافه‏كارى آنان را دو برابر حساب كند؛ مثلاً هر ماه براى آنان صدوبيست ساعت محاسبه كند و در صورتى كه اشكال داشته باشد، اجرتى كه براى اضافه‏كارى‏هاى قبلى گرفته شده، چه حكمى دارد؟
ج: نوشتن گزارش‏هاى غيرواقعى و دريافت پول در برابر ساعات اضافه‏اى كه كارى در آنها انجام نشده، جايز نيست و واجب است پول‏هاى اضافه‏اى كه كارمند مستحق دريافت آنها نبوده، بازگردانده شود؛ ولى اگر قانونى وجود داشته باشد كه به مسئول اداره اجازه دهد تا ساعات اضافه‏كارى كارمندى را كه اضافه‏كارى انجام داده، دو برابر نمايد، جايز است اين كار را انجام دهد و در اين صورت، دريافت اجرت توسط كارمند طبق گزارشى كه مسئول اداره از ساعات اضافه‏كارى او نوشته است، جايز است‏11.

س: كارمندان، طبق مقررات، هر روز بايد سر ساعت معينى بر سر كار خود حاضر شوند؛ اگر كسى به علت دور بودن راه يا سرماى شديد زمستان و يا نبودن وسيله نقليه، يك الى دو ساعت فقط صبح‏هاى روز شنبه، استثنائاً دير به محل كار برسد، آيا از نظر شرع مقدس درست است كه جبران تأخير خود را همان روز يا در ايام هفته بنمايد؟
ج: بايد طبق مقررات عمل نمايد(12).

پى‏نوشت‏ها:

1. امام خمينى، استفتائات، ج‏3، ص 525، س‏128.
2. همان، ص‏526، س‏129.
3. همان، س‏130.
4. همان، س‏131.
5. همان، ص‏527، س‏136.
6. همان، ص‏528، س‏139.
7. همان، ص‏529، س‏140.
8. آيةاللَّه خامنه‏اى، ترجمه اجوبةالاستفتائات، ص‏482، س‏197.
9. امام خمينى، استفتائات، ج‏2، ص 284، س‏12.
10. همان، ص‏545، س‏61.
11. آيةاللَّه خامنه‏اى، ترجمه اجوبةالاستفتائات، ص‏484، س‏1976.
12. امام خمينى، استفتائات، ج‏3، ص 499، س‏51.

کار و کارگر در کلام رهبر معظم انقلاب اسلامی

من به کارگران سفارش می کنم در هر بخشی و هر جایی مشغول هستند، این روزها را روز کار بدانند، این دوران را دوران کار جدی تلقی کنند و کار را هم عبادت بدانند. این کاری که شما برای توسعه و پیشرفت کشور می کنید یک عبادت قطعی است. به مسئولان هم سفارش می کنم که پاس طبقات کارگر و محروم و مستضعف و این مردم مومن را بدارند. کارگران قدر خود را بشناسند و بفهمند که وجود آن ها چه قدر در سرنوشت یک ملت موثر است.

 تاریخچه

در اول ماه  مه 1886 میلادی،  پلیس  شیكاگو با حمله  به  تظاهرات گسترده كارگران، كه برای هشت ساعت كار در روز، وحق تشكیل اتحادیه های كارگری برپا شده بود، آنان را به خاك و خون كشیدند. چند روز بعد از این واقعه دادگاه  چندتن از رهبران كارگران  را محاكمه و به مرگ  محكوم كرد. یكی از رهبران كارگران اعتصابی،  پس از اعلام رأی، در برابردادگاه چنین  گفت: " كارگران اینك  دریافته اند كه می توانند با اتحاد و همبستگی، و مبارزه جمعی بر مشكلات خود فائق آیند. آنان می دانند كه چه قدرت عظیمی در اتحاد ایشان نهفته است، به همین علت است كه كارفرمایان با تمام توان می كوشند تا اتحاد كارگران را بشكنند، و میتینگ كارگران را به خاك و خون بكشانند. ما  كارگران گردهم آمدیم  تا اندكی از حقوق خود را باز پس  بگیریم؛ اما اكنون از دادگاه و زندان سر در آورده ایم. آیا این است معنای برابری و عدالت در جامعه ما؟ امروز اگر صدای  حق طلبانه ما را با  گلوله خفه  می كنید، مطمئن  باشید كه  این صداها  از این پس خاموش شدنی نیست، بلكه هر روز طنین آن رساتر خواهد شد." رهبران كارگران شیكاگو به دست مستكبران جان باختند؛ اما حقانیت گفته هایشان به تدریج بر همگان مسلم  شد. در سال 1889  میلادی، كنگره بین المللی  كارگران در پاریس، به  پیشنهاد  نماینده كارگران امریكا، روز اول ماه مه را به عنوان روز جهانی كارگربرگزید و در پی آن در بسیاری از كشورهای  دنیا، كارگران، با برپایی اعتصاب و تظاهرات گسترده، این روز را گرامی می دارند. ویاد و خاطره كارگران به خاك و خون كشیده شده آن روز تاریخی را ارج می نهند.

کار و اهمیت آن در جومع بشری

در فرهنگ غنی اسلامی ما، سلوك الهی دارای دو بخش است بخش مادی و بخش معنوی، بخش مادی آن كار است و بخش معنوی آن نماز و از اینجا می توان به اهمیت كار در جامعه اسلامی پی برد چرا كه از كار می توان دنیا و زندگی دنیوی را آباد كرد و با نماز به آخرت خود رسیدگی كرد كار هم كفو همه مسائل معنوی است كه برای یك انسان مسلمان سفارش شده است.

كار بخشی بزرگ و شاید زیربنایی ترین قسمت زندگی انسانی باشد چرا كه از كار می توان به جوهره درونی افراد پی برد و وقتی این جوهره های درونی آشكار شوند و استعدادهای بالقوه به منصه ظهور رسد می توان به حضور جامعه ای پویا امیدوار بود و همین جوهره های درونی اند که لازمه ایجاد یك زندگی معقول و ایده آل برای انسان و انسانیت هستند.

كلید گشایش هر استعدادی در درون انسان، كار است و وقتی با این كار گنجینه بسته، باز شود هر لحظه كه كار تداوم داشته باشد، این استعداد شكوفاتر می شود،‌این بدان معناست كه همه وجود انسان باید روی كار متمركز شود حتی زمانی كه به طور فیزیكی به كار نمی پردازد.به عبارتی همیشه انسان باید روی بهترین شكل انجام كار تفكر نماید تا هم از بهره وری برخوردار شود و هم موجب پیشرفت كار تا سطوح عالی باشد.

در ژاپن در طی یك تحقیق از كارگران كه از سوی محققان امریكایی انجام شد از قول یكی از كارگران ژاپنی علت بهره وری در صنایع ژاپن چنین است: «وقتی كار روزانه ما تمام می شود و از كارخانه بیرون می آییم، تازه كارمان شروع می شود. به این صورت كه به كتابفروشی ها می رویم و كتابی كه مربوط به شغل ماست می خریم و در اوقات فراغت آنرا مطالعه می كنیم تا ببینیم چه راه جدیدی برای انجام بهتر كارمان كشف شده است و فردا كه به سركار حاضر شدیم راههای جدیدی را به كار می بندیم.» امریكایی ها یكی از علل بالا بودن بهره وری در ژاپن را همین علاقه به انجام كار و بهتر انجام دادن وظایف شغلی افراد ژاپنی می دانند.

از طرفی دیگر بنا بر یكی از مهمترین تئوری های علم اقتصاد: «ارزش هر چیزی به كاری بستگی دارد كه در آن متبلور است» این تئوری (ارزش كار) می رساند كه كیفیت و كمیت كار در زمینه اقتصاد ارزش آفرین است.

به عبارت ساده تر این كار است كه ارزش انسان را مشخص می كند در حالی كه ارزش كار را هم انسان تعیین می نماید. پس باید دید كه كاری را كه ما انجام می دهیم چگونه است،‌ آیا كارمان فقط جنبه مادی دارد؟ آیا جنبه های مادی كار ما آنقدر بالاست كه جنبه های دیگر فراموش شده است؟‌ و ........ آنچه مهم به نظر می آید این است كه افزایش بهره وری ناشی از وجود عشق و علاقه به كار به نوبه خود سبب افزایش حجم كالا و خدمات تولیدی و كاهش هزینه های تولید می شود. همین امر موجب كاهش در نرخ تورم و از بین رفتن تدریجی آن می شود. نبودن تورم و وفور كالاها و خدمات مورد نیاز مردم شرایط را چنان با آرامش و رفاه ترین می سازد كه نامی جز بهشت را بر اجتماع مذكور نمی توان گذاشت. در مقابل عدم وجود عشق به كار و روحیه تن پروری و فرار از كار و كاستن از كار و ...... سبب می شود بهره وری كاهش یابد و همین امر موجب افزایش نرخ تورم، بیكاری، كاهش تولید و ...... شده كه اجتماع مذكور نامی جز جهنم ندارد.

اما نتیجه مهم مباحث بالا این است كه:‌«كار كه جنبه مادی سلوك الهی در فرهنگ غنی ما معرفی شده است چگونه می تواند مانند جنبه های معنوی آن جامعه را به پیشرفت منتهی كند یا سیر نزولی را طی کند ؟ پس دیده می شود كه فرهنگ ما اهمیت فراوانی كه به كار می دهد از كجا نشات می گیرد؟»

اسلام و حقوق کارگر و کارفرما

امامان و پیشوایان دین (ع)، در سخن و در عمل، به کار و اشتغال تأکید داشته و از بیکاری به شدت دوری کرده اند. در روایات آمده است کسی که به کار و تلاش مشغول است، از کسی که کار را رها کرده و به عبادت خدا مشغول است اجر و پاداشی فزونتر دارد و نیز در روایات است که دعای بیکار هرچند عابد باشد مستجاب نمیشود. همچنین در روایات است که پیامبر اکرم (ص) کارهای خانه را انجام میداد و نیز در خبر است که امام صادق (ع) فرمود:

«هر آنکس که جامه خود را بدوزد و نعلینش را وصله زند و کالای مورد نیاز خانه را خود حمل کند، از تکبر ایمن باشد.»

از حضرت علی (ع) نقل شده است که فرمود:

«روزی در مدینه سخت گرسنه بودم، از شهر بیرون شدم تا کاری پیدا کنم و مزدی به دست آورم. مقداری از شهر دور شدم به کنار خانه زنی رسیدم و دیدم مقداری گل خشک انباشته است دانستم که وی میخواهد آن گلها را جهت ساختمان، تر کند، به نزد او رفتم و با وی قرار بستم که در ازای هر دلو بزرگ آب که بر آن گلها بریزم یک دانه خرما بستانم. شانزده دلو کشیدم و از سنگینی دلوها دستم تاول زد. وی شانزده دانه خرما به من داد و من خرماها را به نزد پیامبر (ص) بردم و دو نفری آنها را خوردیم»

در روایات اسلامی از امیر المومنین (ع)، در باره احیای زمین، ایجاد باغها، حفر قنوات، کارگری برای دیگران و ... بسیار سخن به میان آمده است

امام صادق (ع) فرمود:

« امیر المومنین (ع) بیل میزد و زمین را احیا میکرد و از در آمد و دسترنج خویش هزار بنده را آزاد کرد» تمام اینها حاکی از ارزشمندی کار و کارگری و مذموم بودن تنبلی و کسالت و بیکاری است.

در احادیث و روایات اسلامی از کار کردن به عنوان عملی دنیوی و اخروی که دارای اجر و ثواب بسیار است یاد و نسبت به آن توصیه های بسیار شده است  به طوری که عنوان جهاد کننده در راه خدا بر کارگری که برای اداره زندگی خانواده اش سعی و تلاش میکند اطلاق شده است .

 حضرت علی (ع) فرموده است:

«خداوند به حضرت داود (ع) وحی فرستاد که تو بنده بسیار خوب من هستی و تنها نقطه ضعفی که در تو وجود دارد این است که کار نمیکنی و از دسترنج خود امرار معاش نمیکنی، بلکه از بیت المال حقوق میگیری. داود چهل روز گریست و سپس به شغل آهنگری روی آورد و از آن طریق مخارج خود را تأمین نمود»

امام صادق (ع) فرمود:‌

«برو کار کن، بار بر سر بگذار و آن را حمل نما  و مزد بگیر تا از دست دراز کردن به سوی مردم بی نیاز باشی» شخصی گفت: دیدم امام صادق (ع) در زمینی کار میکند و از شدت گرما پیوسته عرق می ریزد. عرض کردم فدایت شوم بیل را به من بدهید تا این کار را انجام دهم. فرمود: دوست دارم در طلب رزق و روزی گرمای خورشید مرا آزار دهد و من اجر و پاداش ببرم. در روایت است که حضرت علی (ع) هیزم جمع میکرد، چشمه و قنات حفر می نمود، باغ و مزرعه آبیاری می کرد و حضرت زهرا گندم آرد می کرد و خمیر و نان درست می کرد.

 حضرت صادق (ع) فرمود:

«خداوند انسانی را که خواب و بیکاری او زیاد باشد، مبغوض میدارد»

یکی از صوفیها به نام محمد بن منکدر گفت:

در یک روز گرم تابستان دیدم امام باقر (ع) مشغول زراعت است و عرق از سرا پای او جاری است، به او گفتم: اگر شما در این حال بمیرید در چه حالی از دنیا رفته اید؟ آیا برای حرص زدن برای مال دنیا نمرده اید؟ فرمود: «اگر در این حال بمیرم در حال عبادت و اطاعت خدا مرده ام، چون من عرق میریزم و کار می کنم تا محتاج تو و امثال تو نباشم»

کارگری نزد امام صادق (ع) آمد و گفت من کارگری هستم که دیگر توان کار کردن ندارم و دستم قدرت ندارد. حضرت فرمود:

«برو کار کن، اگر با دست نمی توانی كار كنی بار بر روی سرت بگذار و ببر و با این کار عزت خود را حفظ کن و زن و بچه ات را در آسایش و رفاه قرار بده.»

پیامبر اکرم (ص) فرمود:

«کسی که از راه حلال در طلب دنیا باشد و قصد او ( کار کردن) توسعه دادن زندگی زن و بچه، و بی نیازی از تقاضا کردن  از دیگران، و نیز رسیدگی به همسایگان و مستمندان باشد در حالی که صورتش چون  ماه شب چهارده درخشندگی دارد به دیدار خداوند می شتابد.»

و نیز فرمود:

«خداوند بنده ای را که سختی بکشد تا درامدی کسب کند و بی نیاز از دیگران شود دوست دارد»

کارگر از نظر قانون کار کسی است که به هر عنوان در مقابل دریافت حق السعی، اعم از مزد، حقوق، سهم سود و سایر مزایا به در خواست کارفرما کار می کند.

کارگر در دیدگاه اسلام بسیار محترم و ارزشمند است، بطوری که رسول گرامی اسلام (ص) و امیر المومنین (ع) و سایر امامان معصوم (ع) از کار و کارگر تجلیل کرده و خود نیز کار میکردند و خود را کارگر می دانستند، و در تاریخ منقول است که حضرت علی (ع) باغهای دیگران را آبیاری میکرد ودر ازای آنها دستمزد میگرفت.

و چون چنین است در معارف و احکام اسلامی، حقوق برای کارگر معین شده و نسبت به اجرای دقیق آن تأکید بسیار شده است، تا جایی که امام سجاد (ع) در رساله حقوق خود می فرماید:

«حق زیر دستان بر تو آن است که بدانی ضعف آنها و قدرت تو (از نظر مالی، بدنی و فکری) دلیل تسلط تو بر آنها شده است. پس باید با آنها به عدالت رفتار کنی و مانند پدری مهربان برای آنها باشی، از نادانی و جهل و اشتباه آنها در گذری و در عقوبت آنها تعجیل نکنی و بر این کار فرمایی که خدا به تو داده است سپاسگذار باشی»

و در سخنی دیگر از اذیت و آزار کردن نسبت به کارگران نهی فرموده است و صریحاً دستور مراعات حق آنها را صادر کرده، می فرماید:

«حق کسی که کارهای (خانه، مغازه، کارگاه، کارخانه) تو را انجام میدهد، آن است که بدانی او را خدا خلق کرده و در حقیقت از پدر و مادر تو است(آدم و حوا) تو مالک و خالق او نیستی و روزی او نیز در دست تو نیست. پس به او نیکی کن و آزارش مده.»

به عبارت دیگر میتوان گفت در روایات اسلامی حقوق برای زیر دستان ذکر شده است؛ که چون در این زمان آن تعبیر ها تا حدی بر کارگر و خدمتگذار تطبیق میشود، مناسب است در اینجا نمونه هایی را تحت عنوان حقوق کارگران یاد آور شویم.

پیامبر اکرم (ع) فرمود:

«حق کارگر بر کارفرما آن است که لباس و غذای خوب به او بدهد، بیش از حد طاقت او را به کار وا ندارد.»

شخصی نزد رسول خدا (ص) آمد و گفت: تا چه مقدار اشتباهات و نافرمانیهای کارگر را مورد عفو قرار دهیم؟ حضرت پس از مدتی سکوت فرمودند: «روزی هفتاد مرتبه از او درگذر.» و نیز فرمود:

«همه شما نسبت به زیر دستان و کارگزاران خود مسئول هستید.»

در روایت هست که یکی از خدمتکاران و کارگران زن که در منزل امام  سجاد (ع) کار میکرد، روزی برای وضوی حضرت آب از چاه آورده بود، اما ناگهان ظرف آب از دستش افتاد؛ آبها بر آن حضرت ریخت. حضرت نگاهی بر او کرد؛ اما قبل از آنکه صحبتی بفرماید، آن زن تقاضای عفو و بخشش نمود و آیاتی از قرآن را خواند و امام سجاد فوراً از تقصیر او در گذشت....

حنان بن شبیب گوید:

چند نفر کارگر را  در یکی از باغهای امام صادق (ع) اجیر کرده بودیم که تا عصر کار کنند؛ چون کارشان به اتمام رسید، حضرت به نماینده خود فرمود: «پیش از آنکه عرقشان  خشک شود مزدشان را بپردازید»

پیامبر اکرم (ص) فرمود:

«خداوند تبارک و تعالی از هر گناهی میگذرد (با توبه) جز اینکه کسی مهریه زنی را منکر شود و یا حقوق کارگری را غصب کند و ادا ننماید»

به هر حال حقوق کارگر بر کارفرما به طور خلاصه به این شرح است:

      1-    خوراک و پوشاک او را به نحو مطلوب تأمین کند.

      2-    بیش از اندازه طاقت از او کار نکشد.

      3-    متکبرانه با او رفتار ننماید.

      4-    از خطا ها و نافرمانیهای او درگذرد.

      5-    دستمزد و حقوق او را کاملاً بپردازد.

 کارفرما و حقوق او

کارفرما کسی است حقیقی یا حقوقی که کارگر بنا به درخواست و به حساب او در قبال دریافت حق السعی کار میکند.

مدیران و مسئولان بطور عموم تمام کسانی که عهده دار اداره کارگاه هستند نماینده کارفرما محسوب میشوند، و کارفرما مسئول کلیه تعهداتی است که نمایندگان مذکور در قبال کارگر به عهده می گیرند.

نقل شده است که امام صادق (ع) خدمتکارش را برای انجام کاری فرستاد، مدتی گذشت اما آن کارگر باز نگشت، حضرت به دنبال او رفت و دید در گوشه ای خوابیده است، بالای سرش نشست و او را باد میزد تا آنکه از خواب بیدار شد.

وقتی که از خواب برخواست امام بدون این که عصبانی شود فرمود:

«فلانی این درست نیست که تو هم شبها استراحت کنی و هم روزها؛ شبها خوب بخواب و کارهای روزانه را هم خوب انجام بده.»

یعنی از ساعاتی که طبق قرار داد باید کار کنی کم مگذار و کاملاً در اوقات کاری به انجام وظیفه ات مشغول باش.

در منطق اسلام کار کردن عبادت است و اگر با انگیزه کسب درآمد حلال به جهت اداره آبرو مندانه زندگی همراه باشد اجر و ثواب جهاد در راه خدا را در پی دارد و لذا نقل شده است که پیامبر دست کارگر را می بوسید؛ چون دست مجاهد فی سبیل الله بود.

و اگر چنین است و هدف و انگیزه کارکردن، الهی و خدایی باشدپس کم کاری و تلف کردن وقت، هدر دادن ساعت کار و انجام کارهای ناقص خلاف قرار داد کاری میباشد و در نتیجه حرام است و اگر کسی مرتکب این حرام شود، حقوقی که در قبال آن دریافت میکند، نیز حرام خواهد بود و تفاوتی با مال دزدی ندارد

رسول خدا (ص) میفرماید:

«خداوند آن کارگری را دوست دارد که چون کاری به وی محول شود آن را نیکو انجام دهد»

عوامل تولید سه گانه عبارتند از:

1) کار

2) ابزار تولید

3) سرمایه

"کارگر" یکی از عوامل تولید است. بدون حضور این عامل کار کارخانه از حرکت می ایستد. طبیعتاً کارگر هم تقسیماتی دارد. کارگر ساده و یا کارگری که کار مدیریتی انجام میدهد و این فرد در سطح بالاتری کار می کند و نیرو و مهارت اندیشه اش  سبب اداره موسسه می شود.

عنصر دوم که در انواع تولید دیده می شود "ابزار" است. منظورمان از ابزار تولید، فقط موتور و یا ماشین نیست، بلکه هر چیزی که به طور مستقیم ویا غیر مستقیم در کارخانه به کار می رود، از جمله زمین، موتور دستگاه ها و امکاناتی که در بازاریابی دخالت دارند، مانند انواع خودروها.

عنصر سوم "سرمایه "است. چیزی که ما آن را سرمایه می خوانیم، اموالی است که در مسیر تولید مصرف می شود.

هنگامی که این عناصر سه گانه را در مکاتب جامعه شناسی جدید بررسی می کنیم، با سوالات مختلفی مواجه می شویم از جمله اینکه، این سه عنصر همگی در تولید شرکت داشته اند، چگونه و با چه نسبت و اندازه ای محصول را میان آنها تقسیم نماییم؟

این یکی از مباحث معروف است. معتقدم که بنیان عدالت اجتماعی، که بر حسن توزیع استوار است و عدالت در توزیع خوانده می شود، از همین جا سربرآورده است..

سرمایه داری صاحب زور با استناد به قانون و نظام حاکم بر همه چیز چیره می شود و می کوشد تا در حد توان از مزد کارگر بکاهد. در نظام سرمایه داری کمترین مزدی که ممکن است به کارگرداده می شود و در این راه هزار ابزار و بهانه فکری و علمی به کار گرفته می شود و کارگر در حد موجودی استثمار شده تنزل می یابد. یکی از راه های خطرناکی که برای کاهش حق کارگر به کار گرفته شد، مضاربه است. یعنی هر کجا که رنگ و بویی از تمدن غرب بود، فرصت را در اختیار رقابت گذاشت. یک کارگر به 150 لیره راضی است و کارگر دیگر به 110 و دیگری به 100 لیره. میان آنان رقابت است و این رقابت به نفع صاحب کار است.

موضع دیگر، موض ضد سرمایه داری، و واکنشی بود که در برابر ستم سرمایه داران و صاحبان کار انجام گرفت. به اختصار این موضع گیری، یعنی انکار تاثیر سرمایه در تولید. آنان کار را به تنهایی معتبر می دانستند. و می گفتند کالا باید مستقیماً به کار نسبت داده شود، زیرا که غیر از کار، چیز دیگری در تولید دخالت ندارد.

این تئوری که واکنشی به ستم سرمایه داری و ستم کارفرمایان بود، به عنوان فلسفه سوسیالیسم علمی یا آنچه کمونیسم شناخته شده، پذیرفته شد و مارکس به آن بر اساس تئوری "ارزش" پرداخت. این سخن بدین معناست که ارزش هر چیزی به اندازه کار انجام گرفته برای آن است. پس صاحب کار حتی اگر نیم لیره هم بگیرد دزد است. همه سود حق کارگر است. مارکس براین اساس و بنا بر تئوری اش کالا را میان ابزار کار و کارگر توزیع کرد. نظریه او را نظریه "ارزش" می نامیم و ارزش اضافی چگونگی تولید و توزیع را مشخص می کند.

نگاه اسلام به این عناصر سه گانه تولید چگونه است؟ و کدام عامل در این نگاه برتر است؟ به سرعت پاسخ می دهیم که کار عامل برتر است.اما چرا؟

برای روشن شدن این مساله به موارد زیر باید توجه کرد:

یکم: اسلام ربا را حرام کرده و با آن می ستیزد و ربا را یکی از بزرگترین گناهان دانسته است.تعریف ربا تولید نقدینگی یا سرمایه است، تولیدی که همراه کار نیست و سودی است که بدون انجام دادن کار دریافت می کند.

دوم: ابزار مانند ابزار صنعتی و یا کشاورزی که در مورد آن در باب مزارعه این حکم آمده است: " جایز نیست که بخشی از تولید را به ابزار اختصاص دهیم "

سوم: کارگر. اسلام کارگر را چگونه در تولید مشارکت می دهد؟ به دو شکل کارگر می تواند در تولید شریک شود:

صورت اول اجاره است. در فقه بابی به نام اجاره وجود دارد، یعنی اجاره شخص و فرد در مقابل مبلغ مشخصی نزد کس دیگری مشغول به کار می شود.

صورت دوم مضاربه است. تعریف مضاربه در فقه این است که شخصی مالی را از شخص دیگری می گیرد و با آن پول کار می کند و سود حاصل میانشان به نسبت توافقی، توزیع می شود. زمانی که کارگری نزد فردی به کار می پردازد در سود حاصل از تولید شریک است و نیز اگر کارگر که مالی را از کسی می گیرد، سود کند، سود میان کارگر و سرمایه دار تقسیم می شود، اما اگر ضرر کند، ضرر فقط متوجه سرمایه گذار است، نه کارگر.

بنابراین از مسائل بیان شده این نتیجه استنباط می شود که "کار" سه امتیاز بر دیگر عوامل دارد. نخست اینکه کارگر می تواند خدماتش را به قیمت مشخصی بفروشد. به این اجاره می گوییم. همچنین او حق دارد که به نسبت مشخصی در سود شریک شود، که به این مضاربه گفته شده است. و در هر حالتی که در نظر بگیریم کار از ضرر مصون است.

اما سرمایه در مکتب اقتصادی اسلام یک ویژگی دارد، و آن امکان مشارکت در سود است، اما نمی تواند مزد ثابتی بطلبد. چون ربا است، او نمی تواند مصون از ضرر باشد، چون در این صورت معامله باطل است. ابزار هم نمی تواند در سود شریک شود، فقط این حق را دارد که مزد ثابتی بخواهد.

بنابراین سرمایه و ابزار هر کدام یک ویژگی دارند در حالی که کار سه امتیاز دارد. این دیدگاه الهی نسبت به این مباحث در صورتی که به ظهور و اجرا در آیند، برنامه ای جامع و کامل را می توانند برای حیات بشر ارائه کنند. امید است در این سال که به نام "سال جهاد اقتصادی" نامیده شده شده است، بتوانیم توشه ای هر چند ناچیز از این مباحث متعالی با خود همراه سازیم و آینده اقتصادی کشورمان را با استفاده از این مسائل به عنوان الگویی ایرانی اسلامی به جهانیان معرفی نمائیم.

زهره حیدری

بخش اقتصادی تبیان

حمیدرضا حاجی‌بابایی وزیر آموزش و پرورش در گفت‌وگو با خبرنگار اجتماعی باشگاه خبری فارس «توانا» با اشاره به شعار امسال که از سوی مقام معظم رهبری «تولید ملی، حمایت از کار و سرمایه ایرانی» نامگذاری شده است، اظهار داشت: تولید ملی در یک کشور عبارت است از اینکه، اول باورمان شود که می‌توانیم روی پای خود بایستیم، می‌توانیم برای خودمان نسخه بپیچیم و دردهای خودمان را بهتر بشناسیم.

وی افزود: وقتی کشوری وارد صحنه تولید ملی و اعتقاد به تولید ملی شد، چند مشکل را با هم حل می‌کند، اول اینکه شاید خانواده‌ها اولین دغدغه‌شان اشتغال در خانواده است پس باید بدانند که اگر دوست دارند فرزندانشان مشغول به کار شوند، اولین کمکی که می‌توانند بکنند این است لباسی که می‌خرند، غذایی که می‌خورند، امکانات و کالایی که استفاده می‌کنند، امکاناتی باشد که فرزندان این کشور می‌سازند، چرا که اگر استفاده کردند، با استفاده آنها چندین جوان سرکار می‌روند.

وزیر آموزش و پرورش ادامه داد: دوم اینکه سرمایه‌گذار ایرانی احساس می‌کند که سرمایه‌گذاری او کارساز است و حس می‌کند که با سرمایه‌گذاری او می‌شود در کشور کار کرد؛ در حقیقت اولویت با سرمایه است و وقتی اینها شکل گرفت، تولید ملی در کشور قوت می‌گیرد.

حاجی‌بابایی اضافه کرد: یکی از مؤلفه‌های مهم در اقتدار ملی، تولید ملی است؛ یعنی اینکه اگر شما خانواده‌ای دارید که در آن خانواده می‌توانید نیازهایتان را برطرف کنید، با کار خودتان می‌توانید محتاج کسی نباشید پس قدرت و اقتدار دارید.

وی با بیان اینکه اقتدار ملی در دنیا حرف اول را می‌زند، گفت: در دنیا هر کشور اقتدار دارد، سرمایه‌گذاری هم دارد، اشتغال هم دارد؛ اقتدار ملی اولین چیزی را که تولید می‌کند، امنیت ملی است.

وزیر آموزش و پرورش افزود: در این وزارتخانه نیز ما زیرساخت‌های تحول بنیادین در آموزش و پرورش را آماده کرده‌ایم و امسال بسیاری از طرح‌های تحول بنیادین آغار می‌شود؛ در تحول بنیادین می‌خواهیم آموزش و پرورشی بسازیم که تقلیدی نباشد بلکه بومی بوده، یعنی تولید خودمان باشد.

وی با بیان انیکه نمی‌خواهیم پیشرفت‌ها و تجارب سایر کشورها را نادیده بنگاریم، ادامه داد: منظورمان این است که هیچکس به اندازه خودمان، ما را نمی‌شناسد و ما بهتر می‌توانیم برای خودمان نسخه بنویسم؛ می‌خواهیم آموزش و پرورشی بسازیم که هر چه در کشور نیاز است، برای آن کار، نیرو نیز وجود داشته باشد و بعداً با کمک دانشگاه‌ها و تمام جامعه‌ای که در آن زندگی می‌کنیم، تولید ملی ما ‌شود؛ بر اساس سند تحول آموزش و پرورش، دانش‌آموزان را اهل تفکر، اندیشه، خلاقیت و نوآوری می‌کنیم.

حاجی‌بابایی با بیان اینکه تمام مشاغل کشور مهم است، اظهار داشت: باید در جامعه‌مان فرهنگ‌سازی کنیم که تمام مشاغل کشور مهم است و تمام مشاغل کشور از آبروی خاص برخوردار است؛ ما در تحول بنیادین می‌خواهیم از اول ابتدایی تا دیپلم، دانش‌آموزان را به شکلی تربیت و فرهنگ‌سازی کنیم که اهل تفکر، اندیشه، خلاقیت و نوآوری باشند.

وی اضافه کرد: باید دانش‌آموزانی تربیت کنیم که دانش‌آموزان زندگی باشند، دانش‌آموزانی که برای زندگی کردن در یک جامعه آماده می‌شوند؛ امیداوریم آموزش و پرورش را به شکلی ریل‌گذاری کنیم که بتواند کشور را برای یک آینده افتخارآفرین آماده کند.

منبع :فارس